Szlak Architektury Drewnianej w Białymstoku prowadzi przede wszystkim przez Bojary, gdzie zachowały się domy przypominające o dawnym, niskim mieście. Uzupełnia je Hala Targowa — odmienny, międzywojenny przykład drewnianej architektury handlowej. To propozycja spaceru po obiektach oglądanych z przestrzeni publicznej, a nie gwarancja aktualnej, kompletnej listy punktów.[1][3]
Ilustracja wygenerowana komputerowo. Pokazuje cechy drewnianej zabudowy i handlowej funkcji pawilonu, nie konkretny zabytek.
Czym jest Szlak Architektury Drewnianej w Białymstoku?
Szlak Architektury Drewnianej utworzono w 2011 roku przez Urząd Miejski w Białymstoku we współpracy z firmą Landbrand. Jego założeniem było wyeksponowanie i zachowanie najciekawszych drewnianych budowli oraz enklaw takiej zabudowy w granicach miasta.[1]
Białostocka trasa nie ogranicza się do jednego typu budynku. W miejskiej charakterystyce pojawiają się przede wszystkim domy mieszkalne z detalem snycerskim, lecz także drewniane kamienice, wille oraz pojedyncze obiekty sakralne i przemysłowe. Dzięki temu szlak pokazuje nie tylko dekoracyjność drewna, ale też różne role, jakie pełniło ono w miejskiej zabudowie.[1]
Opis szlaku wskazywał metalowe kartusze z brązowym motywem i informacjami po polsku oraz angielsku. Nie oznacza to jednak, że przy każdym dawniej wskazanym miejscu oznakowanie nadal jest obecne ani że obiekt można zwiedzać od środka.[1]
Bojary: najważniejszy obszar drewnianej zabudowy
Najwięcej drewnianych budynków zachowało się na Bojarach, dlatego właśnie ta część Białegostoku jest sercem opowieści o szlaku. Jego przebieg częściowo pokrywa się tam ze szlakiem Bojar, ale warto patrzeć na te ulice przede wszystkim jak na historyczną tkankę mieszkalną, a nie zbiór muzealnych eksponatów.[1]
Przy ulicy Koszykowej opis szlaku wymienia około 20 posesji z drewnianymi budynkami z końca XIX i początku XX wieku. Domy ustawiano zarówno szczytami, jak i kalenicowo do ulicy, co tworzy charakterystyczny, nieregularny rytm dawnej zabudowy. Ta liczba jest historycznym opisem trasy, nie bieżącym inwentarzem.[1]
Ulica Stanisława Staszica była pierwotnie dróżką łączącą dawną ulicę Aleksandrowską, dzisiejszą Warszawską, z ulicą Słonimską. Zachowało się przy niej zaledwie kilka drewnianych domów. Przy ulicy Wiktorii źródłowy opis odnotowuje 13 takich budynków, w tym jeden wpisany na listę zabytków; także tej informacji nie należy traktować jako potwierdzenia obecnego stanu całej ulicy.[1]
Wybrane domy, które pozwalają czytać Bojary
Przy Koszykowej 1 stoi dom prawdopodobnie z końca XIX wieku, wpisany do rejestru Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w 2005 roku. Jest dobrym punktem, by zwrócić uwagę na skalę drewnianego domu w zwartej miejskiej dzielnicy i na to, że ochrona konkretnego budynku nie oznacza automatycznie jednakowego statusu sąsiednich posesji.[1]
Dom przy Staszica 5, datowany na koniec XIX wieku, był dużym budynkiem wielorodzinnym z użytkowym poddaszem, lukarnami i dwuspadowym dachem. Z kolei budynek przy Staszica 9 powstał prawdopodobnie około 1879 roku. Zachował oryginalny szalunek oraz odeskowanie naroży, choć nie jest chroniony jako zabytek.[1]
Wiktorii pokazuje dwa różne losy drewnianych domów. Budynek pod numerem 14, zbudowany około 1901 roku, po gruntownym remoncie zachował bryłę i podziały elewacji; odtworzono w nim oszalowanie oraz stolarkę okienną z okiennicami. Dom przy Wiktorii 5 powstał zapewne około 1911 roku, a po przekazaniu na cele kulturalne w 2016 roku mieści Galerię Fotografii, oddział Galerii im. Sleńdzińskich.[1]
Warto też wypatrywać szerokofrontowych, parterowych domów mieszkalnych typowych dla Bojar. Przykładem jest dom Czesława Sadowskiego przy Wiktorii 9, zbudowany po 1911 roku. Na Koszykowej ślady historii są również społeczne: w międzywojniu mieszkali tu między innymi urzędnicy i pracownicy sądów, a pod numerem 26 radny magistratu Otto Langer.[1]
Hala Targowa: drewniany budynek handlowy
Hala Targowa przy ulicy Modlińskiej 2/1 jest innym rozdziałem białostockiego szlaku. Wybudowano ją w 1934 roku na Starym Rynku jako lekką konstrukcję drewnianą z centralnym pomieszczeniem i otwartą więźbą dachową. Zamiast domowej skali Bojar oferuje przykład drewna zastosowanego w miejskim handlu.[1]
Historycznie w hali działało 38 miejsc sprzedaży: sześć basenów rybnych, dziesięć straganów i 22 lokale sklepowe, głównie mięsne. Obiekt wpisano do rejestru zabytków w 1988 roku. Opis szlaku określa go jako jedyny zachowany międzywojenny drewniany budynek handlowy w Białymstoku; dane o dawnym układzie handlu pozostają informacją historyczną.[1]
Propozycja spaceru po drewnianym Białymstoku
- Zacznij na Bojarach i przejdź ulicą Koszykową, obserwując ustawienie domów względem ulicy oraz drewniane elewacje.
- Przejdź w stronę ulicy Stanisława Staszica, gdzie kilka zachowanych budynków przypomina o dawnej drodze między Warszawską a Słonimską.
- Kontynuuj ulicą Wiktorii: zestaw domy mieszkalne z numerami 9 i 14 z budynkiem pod numerem 5, który otrzymał funkcję kulturalną.
- Halę Targową potraktuj jako osobny przystanek pokazujący handlowe zastosowanie drewnianej konstrukcji w okresie międzywojennym.
Trasa ma charakter interpretacyjny: łączy potwierdzone miejsca, lecz nie zastępuje oficjalnego, aktualnego wykazu. Jest to ważne, ponieważ w 2018 roku informowano o zniknięciu drewnianego domu przy ulicy Czarnej z pierwotnej jedenastopunktowej listy, a utrzymanie szlaku i samych obiektów było coraz trudniejsze. Spacer najlepiej prowadzić po ulicach i oglądać domy z zewnątrz, pamiętając o ich prywatnym charakterze.[3]
Pytania i odpowiedzi
Czy Szlak Architektury Drewnianej w Białymstoku to jedna ciągła trasa?
Najważniejsze punkty skupiają się na Bojarach, ale Hala Targowa stanowi odrębny przykład drewnianej architektury handlowej. Opisane przejście warto rozumieć jako propozycję kolejności zwiedzania, nie jako potwierdzony współczesny przebieg szlaku.[1][3]
Dlaczego Bojary są ważne dla drewnianej architektury Białegostoku?
To właśnie na Bojarach zachowało się najwięcej drewnianych budynków. Ulice Koszykowa, Staszica i Wiktorii pokazują dawną zabudowę mieszkalną z przełomu XIX i XX wieku.[1]
Czy można zwiedzać wnętrza domów na Bojarach?
Nie należy tego zakładać. Są to przede wszystkim budynki mieszkalne lub obiekty o zróżnicowanych funkcjach, dlatego bez potwierdzenia należy oglądać je z przestrzeni publicznej.[1]
Co wyróżnia Halę Targową?
Powstała w 1934 roku jako lekka drewniana konstrukcja handlowa z otwartą więźbą dachową. Jest odmienna od drewnianych domów Bojar zarówno skalą, jak i pierwotnym przeznaczeniem.[1]
