Białystok przed wojną nie był miastem o jednej, niezmiennej postaci. Od osady wzmiankowanej w 1514 roku przeszedł drogę przez epokę Branickich, XIX-wieczny rozwój przemysłowy i kolejowy aż do roli stolicy Województwa Białostockiego w odrodzonej Polsce. Rok 1939 wyznaczył granicę, po której wojna dramatycznie zmieniła miejski krajobraz.[2]
Ratusz na Rynku Kościuszki w Białymstoku na zdjęciu z 2012 roku. To współczesny widok, nie fotografia przedwojenna. Fot.: Historyczka. Białystok, Rynek Kościuszki, ratusz ob. muzeum, 1745-1761, zdjęcie (1).JPG. Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 pl. Zmniejszenie rozdzielczości i konwersja do WebP; bez retuszu.
Od osady do miasta Branickich
Pierwsza pisemna wzmianka o Białymstoku pochodzi z 1514 roku. W latach 1547–1645 miejscowość należała do rodziny Wiesiołowskich; z tego okresu wiąże się powstanie gotyckiego zamku obronnego. Był to jeszcze etap, w którym późniejsze miasto dopiero budowało swoje znaczenie.[2]
W 1659 roku starostwo tykocińskie wraz z Białymstokiem otrzymał Stefan Czarniecki. Jego córka Aleksandra Katarzyna wniosła te dobra w wianie Janowi Klemensowi Branickiemu. To właśnie z Branickimi najmocniej kojarzy się XVIII-wieczny Białystok i jego rezydencjonalny charakter.[2]
W lutym 1749 roku August III Sas nadał Białemustokowi prawa magdeburskie. W tym samym stuleciu rozbudowywano rezydencję Branickich: pałac oraz otaczające go ogrody uzyskały formę, z którą związano określenie „Wersal Polski”. Przedwojenną historię miasta warto więc zaczynać nie od fabryk, lecz od siedziby magnackiej, która wyznaczyła jego rangę w XVIII wieku.[2]
XIX wiek: granice, kolej i przemysł
Kolejna epoka przyniosła zmianę przynależności państwowej. Po traktacie tylżyckim w 1807 roku utworzono Obwód Białostocki w składzie Cesarstwa Rosyjskiego, a w 1842 roku Białystok wcielono do guberni grodzieńskiej. Te decyzje tworzą polityczne tło rozwoju miasta w XIX wieku.[1]
Szczególne znaczenie miało otwarcie w 1862 roku kolei warszawsko-petersburskiej. Połączenie kolejowe wiązało się z szybkim rozwojem Białegostoku oraz fabryk włókienniczych, zmieniając miasto z dawnego ośrodka rezydencjonalnego w ważniejszy ośrodek gospodarczy.[2]
Skalę tej przemiany pokazują elementy miejskiej infrastruktury. Na przełomie XIX i XX wieku pojawiły się tu pierwsze telefony, wodociągi i tramwaje konne, a liczba mieszkańców wynosiła około 70 tysięcy. Ta wartość opisuje właśnie przełom stuleci, nie cały okres międzywojenny.[2]
Białystok w odrodzonej Polsce przed 1939 rokiem
W lutym 1919 roku, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, Białystok został stolicą nowo utworzonego Województwa Białostockiego. Była to istotna zmiana administracyjnej pozycji miasta po ponadstuletnim okresie związków z Imperium Rosyjskim.[2]
Tak rozumiany Białystok przed wojną jest efektem kilku kolejnych warstw: osady i dóbr szlacheckich, rezydencji Branickich, miasta przemysłu włókienniczego oraz ośrodka administracyjnego II Rzeczypospolitej. Nie jest to jednak obraz, który można opisać jedną datą albo jednym stylem zabudowy.[2]
Rok 1939 i zerwanie ciągłości miejskiego krajobrazu
Okres II wojny światowej w Białymstoku miejskie kalendarium ujmuje jako lata 1939–1944. Był to czas represji wobec ludności oraz głębokiego zniszczenia miasta. Według tego samego kalendarium wojna zniszczyła 75% białostockiej zabudowy.[2]
Ta liczba nie opisuje obecnego stanu zachowania konkretnych budynków. Wyjaśnia natomiast, dlaczego obraz Białegostoku sprzed wojny nie zachował się w całości i dlaczego historię miasta do 1939 roku trzeba widzieć jako ciąg epok przerwany wojenną katastrofą.[2]
Oś czasu Białegostoku przed wojną
- 1514 – pierwsza pisemna wzmianka o Białymstoku.
- 1749 – August III Sas nadaje miastu prawa magdeburskie.
- 1862 – otwarcie kolei warszawsko-petersburskiej.
- 1919 – Białystok zostaje stolicą Województwa Białostockiego.
- 1939 – początek wojennego zerwania z przedwojenną historią miasta.
Pytania i odpowiedzi
Kiedy Białystok otrzymał prawa magdeburskie?
Według miejskiego portalu August III Sas nadał Białemustokowi prawa magdeburskie w lutym 1749 roku.[2]
Co przyspieszyło rozwój Białegostoku w XIX wieku?
Ważnym impulsem było otwarcie w 1862 roku kolei warszawsko-petersburskiej, związane z szybkim rozwojem miasta i fabryk włókienniczych.[2]
Kiedy Białystok został stolicą województwa?
W lutym 1919 roku Białystok został stolicą nowo utworzonego Województwa Białostockiego.[2]
Jak duże były wojenne zniszczenia Białegostoku?
Miejskie kalendarium podaje, że podczas II wojny światowej zniszczono 75% białostockiej zabudowy. Dane te odnoszą się do skali wojennych zniszczeń, a nie do zachowania poszczególnych obiektów obecnie.[2]
.JPG){kind=link}