Kościoły w Białymstoku dobrze pokazują, jak zmieniało się miasto i jego architektura. Najwyraźniej widać to w zespole archikatedralnym Wniebowzięcia NMP, łączącym XVII-wieczną farę z neogotycką bazyliką, oraz w międzywojennym kościele św. Rocha — wotum za odzyskanie niepodległości.[7][8]
Widok z ul. Lipowej w stronę Bazyliki św. Rocha. Fot.: Zalasem1. Białystok, ulica Lipowa.jpg. Wikimedia Commons, CC BY 4.0. Zmniejszenie rozdzielczości i konwersja do WebP; bez retuszu.
Dwa kościoły, dwie opowieści o Białymstoku
Jeśli celem jest spojrzenie na historię i formę kościołów w Białymstoku, warto zestawić właśnie te dwie świątynie. Bazylika Archikatedralna Wniebowzięcia NMP wraz ze starym kościołem farnym pokazuje ciągłość miejscowej parafii od dawnej, murowanej świątyni do monumentalnej budowli z początku XX wieku. Kościół św. Rocha jest natomiast dziełem powstałym z konkretną ideą: miał być wotum białostoczan za odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 roku.[7][8]
Oba miejsca należą do działającej sieci parafialnej miasta. W archidiecezjalnym katalogu widnieją parafie Wniebowzięcia NMP (Katedra) i św. Rocha, a także między innymi parafie św. Anny, św. Rafała Kalinowskiego oraz Zmartwychwstania Pańskiego. Wykaz obejmuje 35 pozycji oznaczonych jako Białystok, lecz opisuje parafie, więc nie jest spisem wszystkich kościołów, kaplic i innych budynków sakralnych w mieście.[1]
Od starej fary do neogotyckiej katedry
Historia najstarszej białostockiej parafii sięga czasu sprzed 1547 roku, gdy miał istnieć pierwszy kościół. Jego dalsze losy nie są znane. W 1581 roku Piotr Wiesiołowski ufundował drewniany kościół Trójcy Świętej, a w 1617 roku Wiesiołowscy rozpoczęli budowę murowanej świątyni Wniebowzięcia NMP. Przetrwała ona, choć z późniejszymi przekształceniami, jako stary kościół farny.[7]
Przy dawnej farze w latach 1900–1905 wzniesiono dużą bazylikę według projektu Józefa Piusa Dziekońskiego. Jej styl określono jako neogotyk wiślano-bałtycki. Główne prace zakończono i świątynię poświęcono w 1905 roku, natomiast konsekracja nastąpiła w 1931 roku; wyposażanie wnętrza trwało zasadniczo do I wojny światowej.[7]
W tym zestawieniu najciekawsze jest sąsiedztwo dwóch różnych skal i epok. Stara fara przypomina o wcześniejszej, XVII-wiecznej fazie rozwoju miasta, a neogotycka bazylika świadczy o ambicji Białegostoku przełomu XIX i XX wieku. W 1985 roku Jan Paweł II nadał świątyni tytuł bazyliki mniejszej, a w 1991 roku została ona katedrą diecezji białostockiej.[7]
Kościół św. Rocha jako pomnik niepodległości
Kościół św. Rocha wyrósł z innego historycznego momentu niż zespół katedralny. Jego fundację związano z wdzięcznością białostoczan za odzyskanie niepodległości w 1918 roku. W 1926 roku ogłoszono konkurs architektoniczny, do którego zgłoszono 76 projektów. Rok później do realizacji wybrano projekt Oskara Sosnowskiego.[8]
Budowę rozpoczęto w 1927 roku, a 2 października 1927 roku biskup Romuald Jałbrzykowski poświęcił kamień węgielny. Konsekracja odbyła się 18 sierpnia 1946 roku. Sama długa droga od rozpoczęcia prac do konsekracji wpisuje świątynię w burzliwą historię pierwszej połowy XX wieku.[8]
W bryle kościoła warto zwrócić uwagę na motyw gwiazdy oraz wieżę zwieńczoną figurą Matki Bożej Ostrobramskiej, skierowaną ku wschodowi. Projekt wykorzystał technologię żelbetową; parafia wskazuje zastosowanie jej na taką skalę jako ówczesne wyjątkowe rozwiązanie w architekturze sakralnej. Dzięki temu św. Roch nie jest tylko kolejnym kościołem w Białymstoku, lecz wyrazistym przykładem międzywojennej myśli architektonicznej i symbolicznego programu budowli.[8]
Jak patrzeć na katolicką mapę miasta
Zespół archikatedralny i św. Roch są dobrym punktem wyjścia, ponieważ nie dublują tej samej historii. Pierwszy pozwala prześledzić przejście od dawnej fary do neogotyckiej bazyliki, drugi skupia uwagę na architekturze międzywojennej oraz pamięci o niepodległości. To porównanie dotyczy historii i brył dwóch świątyń, a nie ich miejsca w rankingu.[7][8]
Szersza mapa katolicka Białegostoku jest przede wszystkim mapą parafii. Archidiecezjalny wykaz wymienia również między innymi parafie Ducha Świętego, Miłosierdzia Bożego, Najświętszego Serca Jezusa, św. Wojciecha B.M. i Wszystkich Świętych. Parafia to stała wspólnota wiernych powierzona proboszczowi pod władzą biskupa diecezjalnego, dlatego liczby pozycji parafialnych nie należy utożsamiać z liczbą samych budynków kościelnych.[1]
Pytania i odpowiedzi
Który kościół w Białymstoku najlepiej pokazuje neogotyk?
Najbardziej wyrazistym przykładem jest Bazylika Archikatedralna Wniebowzięcia NMP, wzniesiona w latach 1900–1905 według projektu Józefa Piusa Dziekońskiego w stylu neogotyku wiślano-bałtyckiego.[7]
Czym różni się stary kościół farny od bazyliki archikatedralnej?
Stary kościół farny jest pozostałością murowanej świątyni, której budowę rozpoczęto w 1617 roku. Sąsiadująca bazylika jest znacznie późniejszą, neogotycką budowlą z początku XX wieku.[7]
Dlaczego kościół św. Rocha nazywa się pomnikiem niepodległości?
Świątynię ufundowano jako wotum białostoczan za odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 roku.[8]
Czy liczba parafii oznacza liczbę kościołów w Białymstoku?
Nie. Archidiecezjalny katalog dotyczy parafii, czyli wspólnot kościelnych, a nie pełnego rejestru wszystkich kościołów, kaplic i innych obiektów sakralnych.[1]
